رسانه ها در همکاری و تحول
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پروژه های دیگر ما
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
پشتو
English

حوضه های دریایی
بند سلما آماده بهره برداری ولی آینده نا معلوم

با تکمیل شدن بند سلما تا ۸۰ هزار هکتار زمین های زراعتی سیرآب و ۴۲ میگاوات برق تولید خواهد شد. اما در نبود یک معاهده یی فرامرزی بخاطر حق استفاده آب دریایی هریرود با ایران و ترکمنستان٬ این امیدها به یاس مبدل خواهد شد.
21.09.2015  |  هرات
 دریچه آبگیر بند سلما که در بالای دریایی هریرود قرار دارد. (عکسها: قنسولگری هندوستان در هرات
دریچه آبگیر بند سلما که در بالای دریایی هریرود قرار دارد. (عکسها: قنسولگری هندوستان در هرات

 با بسته شدن دریچه ها برای ذخیره کردن آب در بند سلما که بالای دریای هریرود در ولایت هرات موقعیت دارد ٬ امید ها برای افزایش تولید برق٬ توسعه تولیدات زراعتی و زمینه آبیاری ده ها هزار هکتار زمین در میان اهالی هرات و ولایات همجوار آن تقویت گرفته است. اما در نبود یک معاهده دو و یا سه جانبه فرامرزی میان افغانستان و کشور های ایران و ترکمنستان که از آب دریایی هریرود استفاده میکنند بند سلما آینده نا معلوم را در پیش خواهد داشت و هر آن بروز حوادثی اجتناب ناپذیر باعث عدم فعالیت این بند خواهد گردید

بعد از بسته شدن دریچه های بند سلما در ماه گذشته میلادی٬ صد ها تن از شهروندان هرات برای سه بار به جاده ها بیرون شدند و به رقص وپای کوبی پرداختند. آنها با برگزاری کنسرت بزرگ موسیقی از آبگیری این بند تجلیل به عمل آوردند. تعدادی از این شهروندان که توسط اعضایی شورای ولایتی رهبری میشدند به قنسولگری کشور هندوستان در شهر هرات رفته و از این کشور بخاطر ساخت این بند تشکری کردند. دریک اقدام بی سابقه یی دیگر٬ این افراد یک  بیرق بزرگ هندوستان وافغانستان را که به طول 100 متر ساخته شده بود در جاده های هرات حمل کرده و بعدآ آنرا به قنسولگری هند در هرات هدیه دادند

شهروندان و مقامات هرات این بند را بنام «بند دوستی افغان ـ هند» نامگذاری کردند. همچنان از این بند به عناوین چون سمبول وحدت ملی و بزرگترین پروژه اقتصادی در ولایات غربی کشور نام برده شده است. البته که خوشحالی و استقبال بخاطر شروع کار بند سلما توسط مردم هرات و ولایات همجوار آن بیجا نیست٬ چون با بهره برداری از این بند مفاد زیادی نصیب تمام افغانستان به صورت عموم٬  و ولایات غربی کشور به صورت خاص خواهد شد

بند سلما درمنطقه سلما در ولسوالی چشت ولایت هرات و در ۱۷۰ کیلومتری شمال شرق شهر هرات، و درمسیر دریای هریرود قرار دارد. احداث بند سلما یکی از پروژه های بزرگ محمد داود خان٬ اولین رییس جمهور کشور٬ بود که در سال ۱۹۷۶ به کمک دولت هند آغاز شد. هندوستان در سال ۱۹۸۸ یکبار دیگر کوشش کرد که بازسازی این بند را تکمیل کند٬ اما ادامه جنگ ها در افغانستان مانع این کار شد. در سال ۲۰۰۴ دولت هندوستان یکبار دیگر تعهد کرد که این بند را بازسازی کند و در سال ۲۰۰۶ رسمآ کار پروژه را شروع کرد

اگر چه کار این پروژه باید تا سال ۲۰۰۹ تکمیل میشد٬ ولی نظر به مشکلات امنیتی و لوجستکی افتتاح بند برای سه بار به تعویق انداخته شد. این بند که به ارزش ۳۰۰ میلیون دالر احیای مجدد میگردد یکی از بزرگترین پروژه های هندوستان برای افغانستان است

معاهدات فرامرزی

افغانستان کشوریست محاط به خشکه٬ ولی با وجود اقلیم خشک خود٬ این کشور دارای منابع سرشار آب های شیرین است که از کوه های پر برف این کشور سر چشمه میگیرند. با وجودی فراوانی آب های شیرین٬ دولت های مختلف در افغانستان در دهه های اخیر نتوانستند که با ایجاد بند ها  از این حوضه های آبی برای رشد اقتصاد کشور استفاده کنند. این کشور چهار حوضه دریایی فرامرزی دارد که شامل هریرود٬ کابل٬ آمو و هلمند میشود. آب این حوضه های دریایی به  کشورهای ایران٬ ترکمنستان٬ پاکستاو و چین سرازیر میشوند٬ ولی با وجودی بعضی از تلاش ها توسط دولت های افغانستان٬ منطقه و کشور های ذیعلاقه غربی٬ این کشور قادر به امضا‌ء هیچ معاهده یی با کشورهای همجوار خود نشده است.

یگانه قرارداد حق استفاده آب دریایی را این کشور با ایران در قسمت دریایی هلمند در اوایل سالهای ۱۹۷۰ به امضاء رسانید٬ ولی نظر به تغییر نظام در هر دو این کشورها و همچنان بروز جنگ های چندین دهه یی در افغانستان٬  تمام مواد های این قرارداد به فراموشی سپرده شده است. افغانستان یک قرارداد دیگری را با هند بریتانیایی در سال۱۹۲۱ در قسمت استفاده آب دریایی کابل به امضا رسانیده بود٬ اما بعد از ایجاد کشور پاکستان٬ کابل و اسلام آباد این معاهده را تمدید نکرده و آنرا به رسمیت نمیشاسند

آینده نا معلوم

قرار است ذخیره بند سلما که ظرفیت ۶۴۰ میلیون متر مکعب آب را دارد و مساحت آن به ۲۰ کیلو متر طول و ۳ کیلومتر عرض میرسد٬ از ۹ تا ۱۲ ماه آینده پر شود. با تکمیل شدن پروژه٬ این بند ظرفیت قطع کردن در حدود ۷۰ فیصد آبی که فعلآ ایران از دریا هریرود برای زراعت و آب آشامیدنی استفاده میکند را دارد.  بنابرین در عدم موجودیت یک معاهده یی فرامرزی در رابطه به حق استفاده از آب هریرود با کشور های ایران و ترکمنستان٬  بروز مشکلات و جنجال ها با این کشور ها یک عمل غیر قابل تصور نیست

ایران و ترکمنستان٬ در عدم حضور افغانستان٬ یک معاهده دو جانبه را به خاطر استفاده از آب دریایی هریرود در سال  ۲۰۰۴  میلادی ویا ۱۳۸۴ خورشیدی امضا کردند.  بر مبنای همان موفقتنامه آنها بندی را بنام "سددوستی" درمنطقه مرزی ایران و ترکمنستان  روی دریای هریرود  احداث کردند که برای آبیاری زمین های زراعتی و آب آشامیدنی شهر مشهد از آن استفاده میشود. بنابرین با بهره برداری بند سلما٬ مناطق که در اطراف شهر مشهد قرار دارد و همچنان مناطقی در ترکمنستان با مشکلات کم آبی مواجه خواهد شد. در صورت تحقق یافتن چنین سناریوی٬  این دو کشور به احتمال قوی عکس العمل نشان خواهد داد  

علی احمد عثمانی وزیرانرژی و آب در یک مصاحبه یی با افغانستان تودی گفت که از نظر قانونی دولت افغانستان هیچ مشکلی برای ساختن بندها ندارد. «نبایدهیچ یک ازکشورها بابسته شدن بندسلما ناراحت شوند و مشکلی به آب های افغانستان بوجود بیاید، چرا که  این حق افغانستان است. مطابق به کنوانسیون های بین المللی این حق را داریم که از آب های خود استفاده کنیم

وحید مژده تحلیلگرمسایل سیاسی در امور منطقوی هم با آقای عثمانی هم نظر است

«ازنظرقانونی و حقوقی ایران هیچ حق ندارد که باایجاد بندسلما مخالفت کند ومانع ساخت آن شود.  براساس قوانین بین المللی هرکشوری که خواسته باشدبرروی دریاهای خود بندی بسازد کشور دیگر حق مداخله را ندارد.»

اما تحلیلگران به شمول آقای مژده به این باور استند که ایران از شروع فعالیت بند سلما ضرر خواهد دید و این کار تاثیرات منفی را بالای روابط سیاسی افغانستان و ایران به بار خواهد آورد

مقامات ملکی و نظامی افغان در حوزه غرب بارها  درباره مداخلات ایران بخاطر مانع تکمیل شدن پروژه بند سلما در  ده سال گذشته به رسانه ها حرف زده اند. یکی از مقامات پولیس که وظیفه حفاظت بند سلما را در سال ۲۰۱۰ داشت٬ به رسانه ادعا کرده بود که ایران یکی ار قوماندانان طالبان را که ۲۰۰ جنگجو دارد حمایت مالی میکند تا او بتواند با حملات خود باعث پیشرفت کار بند گردد

حامد کرزی٬ رییس جمهوری سابق کشور٬ نیز بعضی از همسایه های افغانستان را٬ بدون آنکه از آنها نام ببرد٬ متهم به ایجاد مشکلات برای ایجاد بندهای افغانستان کرده بود

غلام فاروق مجروح نماینده هرات درمجلس نماینده گان به افغانستان تودی گفت که قطع و یا کم شدن آب دریایی هریرود تاثیرات منفی بالای اقتصاد کشور های همسایه خواهد داشت و بنآ  ایران وترکمنستان یک قسمت از عواید خود را از دست خواهد داد

آقای مجروح افزود٬ «شکی نیست که با ایجاد بندسلما٬ یک مقدار ازعواید کشورایران و ترکمنستان کم می گردد. معلوماتی که ما داریم این است که ایران و ترکمنستان با ایجاد سددوستی مقدارآبی شیرینی که ازدریای هریرود به سددوستی سرازیر می شود، پس ازتصفیه ، به کشورهای خلیج به فروش می رسانند وسالانه میلیون ها دالرازاین بابت به عواید شان می افزایند

با وجودیکه ترکمنستان هم از آب دریایی هریرود استفاده میکند٬ اما اززمان شروع کارساخت بندسلما٬ ازایران به حیث تنها کشوری نام برده می شود که نمی خواهد کاربند سلما به اتمام برسد. تحلیلگران سیاسی به این باورند که برای این که مانع کار بند شود٬ حکومت ایران ازمهاجرین افغان به عنوان آله فشاربالای حکومت افغانستان استفاده کرده است

مقامات ایرانی به صورت متواتر ادعای مداخلات بالای بندسلما و استفاده ازمهاجرین به عنوان آله فشار را رد می کنند

بعضی از تحلیلگران افغان به این عقیده استند که بعد از بهره برداری بند سلما٬ دولت کابل میتواند که از آب دریایی هریرود به قسم آله فشار علیه ایران استفاده کند وجریان آب را به مناطق شرقی ایران که خشک است نیازاساسی به آب شیرین دارد مشروط به رفتار خوب دولت ایران در مقابل افغانهای مهاجر بسازد

ارزش اقتصادی بند سلما

اگر دولت افغانستان بتواند که با امضاء یک موافقتنامه یی از بروز اختلافات با کشور های ترکمنستان و ایران در آینده جلو گیری کند٬ بند سلما میتواند که یک رول خوبی را در بهتر سازی اقتصاد زون غربی کشور بازی کند. فعالیت این بند بر علاوه بر تهیه آب آشامیدنی٬ سالانه از ۷۵ الی ۸۰ هکتار زمین های زراعتی را سیرآب و ۴۲ میگاوات برق تولید خواهد کرد

انجینیر احمدویس بصیری پژوهشگرمنابع آب که پژوهشی  را برای یکی از دانشگاه های تایلند در مورد ارزش آب دریای هریرود و بندسلما انجام داده می گوید٬«مطالعات نشان داده است که قیمت آب درهرمنطقه جهان متفاوت است وسنجشی که از آب بندسلما صورت گرفته٬ ارزش هرمترمکعب آب تنها برای زراعت ۳۰ سنت امریکایی یا ۲۰ افغانی است که باتوجه به ۸۰ هزارهکتار زمین زراعتی  که ازبندسلما زیرآب می گردد سالانه ۷۰ میلیون دالرپول غیرقابل دید به عواید دولت افغانستان افزوده می شود

ازسوی هم حکومت افغانستان انتظار دارد که با بهره برداری بند سلما، صد ها شغل جدید در منطقه ایجاد شود و میزان بیکاری در حوزه غرب کاهش پیدا کند. ایجاد شغل زمانی صورت می گیردکه زمین های خشک (بکروبایر) زیرکشت برود و انواع محصولات زراعتی تولید شود و برای پروسس و بسته بندی محصولات زراعتی نیزکارخانه ها ایجاد شود

ازسوی دیگرپرورش صنعت ماهی درزون غرب یکی دیگر ازارزش های اقتصادی بندسلما است که می تواند تاثیر مستقیم برزنده گی مردم داشته باشد

فعال شدن توربین های بند سلما که در اواسط سال ۲۰۱۶  میلادی قرار است افتتاح شود، زنده گی باشنده گان غرب افغانستان را تغییر خواهد داد. اکنون برق ولایت هرات با۱۲۰ میگاوات از ایران و۲۰ میگاوات ازترکمنستان تامین می گردد اما این ولایت به ۳۰۰ میگاوات برق نیازمنداست و همه ساله باشنده گان این ولایت درفصل تابستان و زمستان به کمبود انرژی برق روبرو اند.  حتی برخی از کارخانه ها درشهرک صنعتی هرات به دلیل نبود برق ازکاربازمانده اند

بندسلما42 میگاوات برق تولید می کند که  می تواند قسمتی از این چالش ها را برطرف بسازد

علی احمد عثمانی وزیرانرژی و آب در زمینه گفت٬ «از جمله ۴۲ میگاوات برقی که ازبند سلما تولیدمی شود ما اولویت را به مناطق نزدیک به بندسلما میدهیم. درقدم نخست یک ولسوالی از ولایت غور را برق دار می سازیم و بعدآ به ۹ ولسوالی که درمسیر بندسلما تا شهر هرات قراردارند برق توزیع میکنیم

(نمای از ولسوالی چشت در هرات)

(نمای از ولسوالی چشت در هرات)

اهمیت زراعتی

اکثریت مردم افغانستان٬  به ویژه باشنده گان غرب افغانستان زراعت پیشه و مالدار هستند ، اما خشک سالی ها٬  نبود آب٬ و جنگ ها در کشور به شدت به زراعت و مالداری ضربه زده است

بیشتر دهقانان  بخاطرکمبود آب٬ محل کار و زندگی سابق شان را ترک کرده و به شهرها آمده اند، ویا هم به کشت های غیرقانونی مانند "تریاک" که به آب کمتری نیاز دارد روی آورده اند

اما پس ازآب‌گیری وبهره برداری بندسلما، امید آن میرود که این دهاقین دوباره به محلات سابق خود بر گشته و مصروف کشت مشروع گردند. درکنار این، بشیراحمداحمدی معاون اداره زراعت هرات٬ میگوید که  انواع پیداوار زراعتی مانند برنج، پخته، غله جات، حبوبات، سبزی‌جات که پیش ازاین به دلیل کم‌بود ویا نبودآب درمسیر دریای هریرود ازولسوالی چشت درشمال شرق تا ولسوالی کهسان درشمال غرب هرات کشت نمی گردید با احیای مجددبند سلما کشت خواهدشد

با بهره برداری بندآبی وبرقی سلما، صدها باغ  تجارتی میوه ایجاد خواهد شد وبه محیط زیست شهر و 9 ولسوالی که در مسیربندسلما قرار داردند تاثیرمستقیم خواهد کرد

تمام این پیشرفت های اقتصادی مشروط به اقدامات کابل در ماه های آینده خواهد بود. اگر دولت افغانستان واقعآ میخواهد که به صورت واقع بینانه از آب دریا های خود برای تولید برق و آبیاری زمین های زراعتی استفاده کند٬ بنآ  معاهدات فرامرزی در رابطه به حق استفاده از آب یک گزینه نه٬ بلکه یک امر ضروری است و دولت نباید از این به بعد منتظر بماند